राम नदी धाम संस्कृत गुरुकुल: संस्कृत शिक्षाको उज्यालो भविष्यतर्फको पाइला
चुरामणि तिमिल्सिना रिडी असार ९
पाल्पा र स्याङ्जाको संगमस्थल राम नदी धाममा रहेको राम नदी धाम संस्कृत गुरुकुल वि.सं. २०७६ सालदेखि सञ्चालनमा आएको हो। कक्षा ६ देखि कक्षा १० सम्म गुरुकुलमार्फत शिक्षण सिकाइ हुँदै आएको छ।अब यशलाई कक्षा वृद्धि समेत हुने विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष बिष्णु देवानन्द सरस्वती महाराजले जान्कारी दिनु भयो । उहाँका अनुसार यहाँ संस्कृत शिक्षासँगै अंग्रेजी, विज्ञान, कम्प्युटर, भाषा, वेद, कर्मकाण्ड, र दैनिक कौमुदी जस्ता विषयहरूको समेत अध्ययन–अभ्यास गराइन्छ।
गुरुकुलका प्रधानाध्यापक कृष्णप्रसाद बस्यालका अनुसार बटुकहरूका लागि सुविधा सम्पन्न छात्रावास, पाकशाला, शुद्ध खानेपानी, आवश्यक पुस्तकालयजस्ता आधारभूत पूर्वाधारको कुनै कमी छैन। पाल्पा, गुल्मी, स्याङ्जा, कपिलवस्तु पर्वत नवलपरासी लगायतका जिल्लाबाट आएका ११७ जना बटुकहरू यहाँ आवासीय रूपमा रही अध्ययनरत छन्।
गुरुकुलका आवासीय शिक्षक दीपक गैरेका अनुसार पहिलेको तुलनामा अहिलेका युवा अभिभावकहरूले संस्कृत शिक्षाको महत्व बुझेका छन् र आफ्ना बालबालिकालाई गुरुकुलमा पठाउन थालेका छन्। यहाँ अध्ययन गर्ने बटुकहरूलाई व्यवहारिक अभ्यास गराउने कामसमेत हुँदै आएको छ। विज्ञान विषय लिने बटुकहरूका लागि विज्ञान प्रयोगशालाको समेत स्थापना गरिएको छ। गुरुकुल बिदा भएको समयमा बटुकहरू गाउँघरमा हुने पूजापाठ तथा कर्मकाण्डमा व्यवहारिक अभ्यासका लागि जान्छन्।
गल्याङ नगरपालिकाले गुरुकुलको सञ्चालनमा आर्थिक तथा आवश्यक सहयोग पुर्याइरहेको छ। नगरप्रमुख गुरुप्रसाद भट्टराईले यो गुरुकुललाई गल्याङ नगरपालिकाको गहनाको रूपमा उल्लेख गर्दै यसलाई अझ प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारको समन्वयमा सहयोग जुटाइने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो।
नगर प्रमुख भट्टराईले भन्नुभयो, “गाउँघरमा कर्मकाण्ड हराउँदै गएको अवस्थामा यो गुरुकुलको स्थापना भयो, जसले गाउँको मुहार नै परिवर्तन गरिदिएको छ। कलिला बटुकहरूद्वारा गरिने शुद्ध उच्चारण, लययुक्त भाषा प्रयोग तथा विधिपूर्वक गरिने पूजापाठले सबैलाई प्रभावित पारिरहेको छ।”
त्यस्तै, नगरपालिकाकी उपप्रमुख हेमा न्यौपाने तिमल्सिनाले समय–समयमा गुरुकुलको अनुगमन गर्दा आफूलाई आनन्दको अनुभूति हुने गरेको बताउँदै यहाँ अध्ययन गरेका बटुकहरूको अनुशासन र संस्कारले स्थानीय समाजमा सकारात्मक प्रभाव पारेको बताउनुभयो। उनले कार्यपालिका टिममार्फत अभिभावकहरूलाई आफ्ना केही बालबालिका गुरुकुलमा पठाउन प्रेरित गर्ने अभियान पनि सञ्चालन भइरहेको जानकारी दिनुभयो। “खाना, आवास र अध्ययनको लागि सरकारले गरेको सहयोग हाम्रो लागि सौभाग्य बनिरहेको छ,” उपप्रमुख न्यौपानेले भन्नुभयो।
राम नदी धाम संस्कृत गुरुकुलले परम्परागत संस्कृत शिक्षालाई आधुनिक शिक्षासँग जोड्दै संस्कार, विज्ञान र प्रविधिमार्फत नयाँ पुस्ताको निर्माण गरिरहेको छ। यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा स्थानीय सरकारको सहयोग र अभिभावकहरूको चासोले भविष्यमा यसलाई अझ मजबुत र उदाहरणीय गुरुकुल बनाउने सम्भावना उजागर भएको छ।यस गुरुकुलमा महर्षि फाउण्डेसन अन्तर्गत दैनिक रूपमा रुद्राभिषेक कर्म, योग व्यायाम, संगीत शिक्षा लगायतका शारीरिक, मानसिक र आत्मिक अभ्यासहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्। साथै, कालीगण्डकी नदीमा विशेष पर्व, तिथि र उत्सवका अवसरमा सायं कालीन गण्डकी आरती समेत गुरुकुलद्वारा नियमित रूपमा सम्पन्न गरिन्छ, जसले धार्मिक र सांस्कृतिक चेतनाको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।
गुरुकुलमा अध्ययनरत बटुकहरूले अध्ययनसँगै व्यवहारिक र आध्यात्मिक गतिविधिमा पनि सक्रिय सहभागिता जनाउँदै आएका छन्। यहाँ धार्मिक भण्डारा प्रायः विभिन्न व्यक्तित्वहरूले आफ्ना जन्मोत्सव, शैक्षिक सफलता वा अन्य विशेष अवसरहरूमा आयोजना गर्ने चलन रहेको छ, जसले समाजमा दान, धर्म र सहकार्यको भावना बढाएको छ।
शैक्षिक गुणस्तरको दृष्टिकोणले पनि यस गुरुकुल अन्य विद्यालयभन्दा कुनै हिसाबले पछाडि छैन। विभिन्न प्रतियोगितात्मक कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुँदा यहाँका बटुकहरूले उत्कृष्ट अङ्क प्राप्त गर्ने गरेको प्रमाणित भएको छ। संस्कृत शिक्षाको मूल प्रवाहमा आधुनिक विषयवस्तुहरूको समेत समावेश गरेर दिइने शिक्षाले बटुकहरूलाई बहुआयामिक व्यक्तित्व निर्माणतर्फ उन्मुख गराएको छ।
यसरी शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक र धार्मिक चारै पक्षमा समन्वय गरी प्रदान गरिने शिक्षण–शिक्षा प्रणालीका कारण, आज राम नदी धाम संस्कृत गुरुकुल एक नमुना संस्थाको रूपमा उभिन सफल भएको देखिन्छ। यसले केवल संस्कृत शिक्षाको संरक्षण मात्र होइन, नवप्रवर्तनशील दृष्टिकोणको समेत विकास गरिरहेको छ, जसले गर्दा यो गुरुकुल हेर्न लायक र अनुकरणीय शिक्षालयको रूपमा चिनिँदै गएको छ।
